Staarten couperen

Wat is couperen?

Couperen is het gevoelloze topje van de staart van een varken verwijderen met een electrische brander. Dit zorgt ervoor dat het wondje dat ontstaat meteen wordt dichtgeschroeid en daardoor zeer snel geneest.

Waarom staarten couperen?

Varkens hebben van nature de neiging om alles in hun omgeving te onderzoeken. Zo wordt ook gemakkelijk 'even' aan de staart van een ander varken 'geknabbeld'. Daarbij kan een wondje met wat bloed ontstaan. De bijter vindt dit lekker en gaat door met bijten. De schade door staartbijten kan aanzienlijk zijn. De wondjes kunnen gemakkelijk gaan ontsteken met alle pijnlijke gevolgen van dien. Een infectie aan de staart kan snel via het bloed of de lymfe verspreiden. Voornamelijk naar de longen, maar ook naar andere delen van het lichaam.

Behalve gevolgen voor de gezondheid van het dier heeft staartbijten ook gevolgen voor de vleeskwaliteit, geïnfecteerde delen kunnen worden afgekeurd. Daarnaast worden ook de technische kengetallen door staartbijten beïnvloed. In meerdere studies is groeivertragingen geconstateerd (van 33 tot 86 gram per dag). Een ongunstige invloed op de groei van gezonde hokgenoten wordt vooral toegeschreven aan meer onrust in de hokken met staartbijters. De economische schade door staartbijten voor de gehele sector bedraagt volgens recente schattingen op jaarbasis een half miljoen euro.

De varkenshouder wil om bovenstaande redenen graag ieder risico vermijden en coupeert daarom meestal het uiteinde van het staartje met een elektrische coupeerder die het wondje meteen dichtschroeit. Couperen moet binnen 4 dagen na de geboorte zijn uitgevoerd.

Verbod op couperen

Het couperen van staarten van pasgeboren biggen is in de laatste jaren steeds vaker punt van discussie. Het besef dat de intrinsieke waarde van het dier wordt aangetast groeide gestaag. Vooral omdat aan de stand van de staart van een varken afgelezen kan worden hoe het dier zich voelt. Bijvoorbeeld wanneer de staart recht in de lucht steekt is een varken blij, en wanneer de staart naar beneden wijst is een varken angstig. Door het couperen van een gedeelte van de staart wordt de mogelijkheid om het gedrag van een varken te interpreteren gedeeltelijk weggenomen.
In 1996 is in het Ingrepenbesluit een verbod vastgelegd voor het routinematig couperen van staarten bij varkens, tenzij het risico op een uitbraak van staartbijten bij ongecoupeerde dieren te groot is. Dit is vastgesteld in de Europese richtlijn (Richtlijn 2001/93/EG). In de praktijk blijkt dat stoppen met couperen heel veel problemen voor de varkens oplevert waardoor dierenartsen en varkenshouders toch vaak besluiten om te gaan couperen.

Oorzaken van staartbijten

Op de vraag wat de oorzaak is van staartbijten is geen eenduidig antwoord te geven. Voeding, stalklimaat, type huisvesting en genetische aanleg spelen een rol. Staartbijten komt voor in zowel de gangbare, als in de biologische varkenshouderij. Varkenshouders proberen middelsafleidingsmateriaal en stro, het hanteren van stabiele groepen, een goed stalklimaat zonder tocht en een uitgebalanceerde voeding, staartbijten te voorkomen.

1. Behoefte te onderzoeken
De meest genoemde motivatie voor staartbijten is een natuurlijke behoefte ‘iets’ te onderzoeken of mee te spelen. Bij gebrek aan de juiste stimulerende omgeving wordt deze motivatie op de verkeerde objecten (hier dus de staarten van hokgenoten) gericht.

2. expressie van agressiviteit
Een tweede mogelijke motivatie voor staartbijten is een abnormale expressie van agressiviteit. Binnen een hok bestaat een hiërarchie waarin de dieren een bepaalde rang hebben (bijvoorbeeld hoog, middel of laag). Een stabiele hiërarchie binnen een hok ontmoedigt staartbijten, maar een instabiele sociale ordening kan bijten in de hand werken.

3. afleidingsmateriaal
Ondanks dat de achterliggende motivatie voor staartbijten nog niet geheel bekend is, is van een aantal externe factoren wel bekend dat deze de kans op het ontstaan van staartbijten verhogen. Belangrijke factor is het gebrek aan afleidingsmateriaal in het hok.

4. Tocht in het hok
Ook tocht is genoemd als veroorzaker. Eerder onderzoek toonde aan dat tocht de activiteit van gespeende biggen verhoogt. In deze hokken is een sterke toename van oorbijten gevonden, wat net als staartbijten een vorm van omgericht gedrag kan zijn.

5. Eiwit deficiënties, schadelijke gassen, ziektekiemen
Maar ook eiwitdeficiënties, te hoge concentraties van schadelijke gassen of ziektekiemen kunnen het staartbijten veroorzaken. Deze factoren zorgen ervoor dat de dieren zich minder prettig in hun omgeving voelen wat leidt tot rusteloosheid en stress. Dit leidt tot een verhoging van de gedragsactiviteit waardoor de kans op staartbijten toeneemt. Als deze hypothese klopt, dan wordt staartbijten vooraf gegaan door een periode van verhoogde activiteit. Het meten van activiteit kan dan staartbijten voorspellen, waardoor men dit gedrag kan voorkomen of in een vroeg stadium kan terugdringen.

Onderzoek

De Animal Sciences Group en varkenshouders voeren praktijkstudies uit om oplossingen te vinden voor deze ingreep. De studie preventie en behandeling van staartbijten bij gespeende biggen biedt inzicht in de mogelijke oplossingen van het staartbijten. Er zijn in het onderzoek preventieve en curatieve maatregelen getest in een stal.

Preventieve maatregelen
De preventieve maatregelen moeten voorkomen dat de varkens gaan staartbijten. En zijn vooral gericht op het afleiden van de varkens zodat ze het natuurlijke ‘onderzoekende gedrag’ kunnen uiten zonder elkaar schade toe te brengen. Het bieden van afleidingsmateriaal in de hokken is verplicht. Meer hierover leest u in het hoofdstuk afleidingsmateriaal.

Ketting
De ketting hing door een metalen pijp, die bevestigd was op de hokafscheiding in het hok. De afstand tussen de ketting en hokafscheiding was ongeveer 20 cm en de ketting hing tot ongeveer 50 cm boven de grond.

Rubber speeltje
Het rubberen speeltje bestond uit twee rubberen slangen die in een kruisvorm aan een ketting bevestigd waren. Deze ketting hing door een metalen pijp die aan de hokafscheiding bevestigd was. De afstand van de hokafscheiding en het speeltje was ongeveer 40 cm. Op deze manier hing het afleidingsmateriaal vrij boven het rooster en konden de gespeende biggen van alle kanten goed bij het afleidingsmateriaal.

Strospeelbak
De strospeelbak stond voor in het hok tegenover de voerbak met de opening naar de dichte vloer. De
hoeveelheid stro in de bak werd dagelijks gecontroleerd en indien nodig bijgevuld.

Stro
Om te voorkomen dat het stro in de mestput terecht kwam en problemen veroorzaakt bij de mestafvoer uit de afdeling, zijn bij alle hokken met stro de noodroosters voor in het hok met een metalen plaat bedekt. Ook is op de grens tussen de dichte vloer en het mestrooster een stro-kering (houten balk) geplaatst. Stro is tweemaal daags verstrekt, meestal een handvol. De hoeveelheid was afhankelijk van de hoeveelheid stro die nog in het hok aanwezig was. In het hok was op de dichte vloer continu stro aanwezig.

Curatieve maatregelen
Op het moment dat staartbijten binnen een hok uitbrak is begonnen met curatieve maatregelen. Op de dag waarop het staartbijten werd waargenomen, werd voor het desbetreffende hok een van de curatieve maatregelen toegepast. De twee curatieve maatregelen bestonden uit:

a. Dagelijks een handvol lang stro verstrekken.
b. Afzonderen van dieren die als bijter zijn geïdentificeerd.

Bij het verstrekken van het stro werd een stro-kering in het hok geplaatst en het noodrooster afgesloten met een metalen plaat om te voorkomen dat het stro in de mestput terecht kwam.

Op de dag waarop het kritieke niveau bereikt werd, is gekeken of de ‘bijter’ geïdentificeerd kon worden. Als het duidelijk was om welk dier het ging, werd deze meteen afgezonderd. Was dit niet het geval, dan is later op die dag nogmaals gekeken of de bijter geïdentificeerd kon worden. Als het dan nog niet duidelijk werd welk dier de bijter was, dan werd automatisch overgeschakeld op stroverstrekking als curatieve maatregel. Beide curatieve maatregelen zijn evenredig vaak toegepast.

Conclusie

Kans op staartbijten
In dit onderzoek is geen verhoogde activiteit waargenomen 1 of 2 dagen voordat de eerste staartbeschadigingen ontstonden. Daarnaast had het voorkomen van staartbijten binnen een hok geen invloed op de technische kengetallen. Factoren als mengen van biggen bij opleg en meer of minder variatie in opleggewicht hadden geen invloed op het ontstaan van staartbijten. Wel bleek een overmaat aan beertjes of zeugjes in een hok de kans op staartbijten te verhogen.

Afleidingsmateriaal en curatieve maatregelen
Ten opzichte van hokken met een ketting of rubber speeltje neemt de kans op ernstige staartbeschadigingen af bij inzet van een strospeelbak. Verstrekken van stro op dichte vloer verlaagt de kans op zowel milde als ernstige staartbeschadigingen ten opzichte van de andere drie maatregelen. Beide curatieve maatregelen zorgen voor een tijdelijk herstel van de staartbeschadigingen, maar kunnen het staartbijten niet geheel terugdringen. De resultaten uit dit onderzoek geven aan dat met tweemaal daags een handvol stro verstrekken staartbijten niet in alle, maar wel in meer dan 90% van de hokken kan worden voorkomen. Daarnaast kan in geval van staartbijten zowel stroverstrekking als de bijter verwijderen het probleem tijdelijk terugdringen.

Bij een uitbraak van staartbijten is het van belang om snel in te grijpen en de schade beperkt te houden. Het snel verstrekken van stro kan het staartbijten terugdringen. Ook het verstrekken van nieuwe speeltjes kan de aandacht voor de staart van een hokgenoot even afleiden. Het insmeren van de staart met houtteer of teerolie is ook geschikt om een uitbraak in te dammen. Deze middelen hebben een sterke geur en smaak waardoor varkens minder snel op de staart van hokgenoten gaan bijten. De mogelijkheid om de aanstichter of aanstichters uit het hok te verwijderen is ook als oplossing aangedragen. Daarnaast moet men ook de dieren met aangebeten staarten in een apart ontsmet hok zetten om verder bijten op de verwonde staart te voorkomen. Echter, bij geen van deze maatregelen is ooit aangetoond dat ze ook werkelijk helpen om situatie van staartbijten geheel te verhelpen.


''Bron:

• Voorlichtingsbureau Vlees,
• Preventie en behandeling van staartbijten bij gespeende biggen; Animal Science Group.''

---